« شىء » كوتاهيهاى گوناگونى است كه نفى شده ، و خلاصه معنا اينكه : چيزى نيست كه رعايت حال آن واجب و قيام به حق آن و بيان آن لازم باشد ، مگر اينكه ما آن را در اين كتاب رعايت نموده و در امر آن كوتاهى نكرده‌ايم ، پس كتاب ما تام و كامل است . و در معناى « كتاب » دو احتمال هست : يكى اينكه مراد از آن لوح محفوظى باشد كه خداى سبحان در مواردى از كلام خود آن را كتابى ناميده كه تمامى اشيايى كه بوده و هست و خواهد بود ، در آن نوشته شده است . بنا بر اين احتمال ، معناى آيه چنين مىشود : اين نظامها كه در حيوانات جارى است و نظير نظام انسانى است ، نظامى است كه عنايت خداى سبحان واجب دانسته كه انواع حيوانات را بر طبق آن ايجاد نمايد ، تا برگشت خلقتش به عبث نبوده و وجود حيوانات عاطل و بى فايده نباشد ، و تا آنجا كه مىتوانند و لياقت قبول كمال را دارند از موهبت كمال بى بهره نمانند . و بنا بر اين احتمال ، آيه شريفه آن معنايى را به طور خصوص مىرساند كه آيه شريفه « وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً » « 1 » و آيه شريفه « ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » « 2 » آن را به طور عموم مىرساند . دوم اينكه مراد از آن ، همين قرآن باشد ، به شهادت اينكه در چند جا از كلام مجيدش قرآن را كتاب ناميده است . و در اين صورت معناى آيه چنين مىشود : قرآن مجيد از آنجايى كه كتاب هدايت است و بنايش بر اساس بيان حقايق و معارفى نهاده شده كه چاره اى در ارشاد به حق صريح جز بيان آن نيست ، از اين جهت ، در اين كتاب ، در بيان جميع آنچه كه در سعادت دنيا و آخرت آدمى دخيل است دريغ و كوتاهى نشده است . هم چنان كه آيه « وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ » « 3 » هم همين مضمون را افاده مىكند . و از جمله مطالبى كه آگهى بر آن براى مردمى كه مىخواهند از امر معاد مطلع شوند ، لازم و ضرورى است ، اين است كه چگونگى ارتباط حشر و بعث دسته جمعى را با تشكلشان در صورت امت در دنيا بدانند ، چنان كه اين حال را در خودشان و در ساير حيوانات نيز مىبينند ، و دقت در اين امر علاوه بر كمك در فهم معاد آدمى را در توحيد خداى تعالى و قدرت و عنايت

--> ( 1 ) و عطاء پروردگارت چنان نيست كه از محل قابلى دريغ شود . سوره اسراء آيه 20 ( 2 ) هيچ جنبده اى نيست مگر اينكه او قاهر بر او و مالك او است ، به درستى كه پروردگار من بر صراط مستقيم است . سوره هود آيه 56 ( 3 ) ما نازل كرديم كتاب را بر تو در حالى كه براى هر حقيقتى بيان است . سوره نحل آيه 89